تاریخ

ادبیات                                                                                                

در اشعار ایرانی معمولاً نام دماوند در ارتباط با اسطورهٔ به بند کشیده شدن ضحاک ظاهر می‌شود. فردوسی در شاهنامه در ابیاتی که داستان به بند کشیده شدن ضحاک توسط فریدون را تصویر می‌کند، چنین سروده است:

اسدی طوسی در گرشاسپ‌نامه که به پیروی از شاهنامه سروده شده‌است به این اسطوره اشاره می‌کنددر اشعار و منظومه‌های شاعران دیگر از جمله قصیده‌ای از ناصرخسرو منظومهٔ ویس و رامین  از فخرالدین اسعد گرگانی و قصیده‌ای از خاقانی تلمیح این اسطوره دیده می‌شود. همچنین گاه در عظمت به دماوند مثل زده‌اند.

قصیده دماوندیه اثر ملک الشعرای بهار تنها یکی از چندین شعری است که در مورد دماوند سروده شده‌است. دماوندیه اول او در سال ۱۳۰۰ هجری شمسی با این مطلع آغاز گشت:

قصیدهٔ «دماوندیه دوم» که در سال ۱۳۰۱ توسط همین شاعر سروده شد، از شعرهای معروفی است که دربارهٔ دماوند سروده شده‌است که چند بیت نخستین آن چنین است:

دماوند در تاریخ

.آشوریان این کوه را کان سنگ لاجورد می‌انگاشتند. البته ایشان در خطا بودند و سنگ لاجورد از بدخشان می‌آمده‌است. در زمان تاخت و تاز آشوری‌ها به فلات ایران این کوه بخشی از حدود مادها شمرده می‌شده و در متن‌های آشوری هم بدان اشاره‌شده‌است. سارگون دوم در لشکرکشی خود سرزمین‌های تا کوه دماوند را خراج‌گزار خود نموده بود. در زمان اسرحدون نیز آشوری‌ها تا پای کوه دماوند لشکر کشیده‌بودنداما به‌پیشروی ادامه ندادند چون دماوند و آن‌سوترش کویر لوت را پایان دنیا می‌پنداشتند.

دیاکونوف سنت گذاردن پیکر مردگان در کوه‌ها را آیین مغانی می‌انگارد که در دامنه دماوند می‌زیسته‌اند و آیین خود را به دیگر جاهای ایران پراکندند در دامنهٔ دماوند تعداد زیادی گور پیش از تاریخ وجود دارد.

در سده هشتم میلادی در پای کوه دماوند دژی بوده‌است که موبدی زرتشتی به نام مَس‌مُغان و پیروانش در آن می‌زیسته‌اند و این دژ به فرمان المهدی خلیفه عباسی ویران‌گشته و مس‌مغان نیز کشته‌ شد. مس‌مغان (به عربی کبیرالمجوس) لقب بزرگان خاندان قارن بوده که تبار پارتی داشته و دارای سرزمین‌هایی در پای دماوند بوده‌اند. غازان خان ایلخان مغول در ۴ شعبان ۶۹۴ (هجری) در لارِ دماوند به دست شیخ صدرالدین غسل‌ کرد و مسلمان ‌شد.

«در حدودالعالم آمده که ویمه و شلنبه دو شهرست از حدود کوه دنباوند و اندر وی بتابستان و زمستان سخت سرد بود و ازین کوه آهن افتد.(حدودالعالم. ص ۱۴۷)»

در دوران سلطنت  پهلوی از نقش کوه دماوند و خورشید در حال تابش از پشت آن به عنوان نماد ایران زمین بهره می‌بردند. و تصویر کوه دماوند در وسط نشان رسمی ایران قرار داشت

 فهرست برخی مطالب مورد استفاده

• اسدی طوسی. گرشاسپ‌نامه. به اهتمام حبیب یغمایی. چاپ دوم، تهران: طهوری، ۱۳۵۴.
• پیرنیا، حسن (مشیرالدوله). تاریخ ایران باستان. چاپ سوم، تهران: مؤسسهٔ انتشارات نگاه، ۱۳۸۵،. ‏
• تورج دریایی. شاهنشاهی ساسانی. ترجمهٔ مرتضی ثاقب‌فر. چاپ یکم، نشر ققنوس، ۱۳۸۳، دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا جلد ۲۳ شماره مسلسل ۲۰۱. زیر نظر دکتر محمد معین. تهران: دانشگاه تهران، سازمان لغت‌نامه،
• دیاکونوف، ایگور میخائیلوویچ. تاریخ ماد ،برگردان کریم کشاورز، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هفتم، ۱۳۸۳،
• راوندی، مرتضی. تاریخ اجتماعی ایران. پوشینه دوم، چاپ سوم، انتشارات امیرکبیر
• سلطان‌زاده، حسین. «صعود به دماوند، گرد گردن‌فراز ایران». خبرگزاری میراث فرهنگی. بازدید در تاریخ ۲۴ آوریل ۲۰۰۷.
• شهیدی مازندرانی، حسین. فرهنگ شاهنامه (نام کسان و جای‌ها). تهران: نشر بلخ، ۱۳۷۷، شیرآقایی، نگین. «گزارشی از وضعیت دماوند پس از خروج گاز از قله». روزنامه اعتماد. ۲۳ فروردین ۱۳۸۶. ۱۳۶۵،
• طبری، محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک [تاریخ بلعمی]. ترجمهٔ ابوعلی بلعمی. با تکملهٔ ابوعلی بلعمی و تصحیح محمدتقی بهار و کوشش محمد پروین گنابادی. چاپ سوم، تهران: زوّار، ۱۳۸۵،
• فخرالدین اسعد گرگانی. ویس و رامین. با مقدمه تصحیح و تحشیهٔ محمد روشن و دو گفتار از صادق هدایت و مینورسکی. چاپ دوم، تهران: ۱۳۸۱،
•  کسروی، احمد. «نهاوند-دماوند». کاروند کسروی (مجموعهٔ ۷۸ رساله و گفتار از احمد کسروی). به کوشش یحیی ذکاء. چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۲۵۳۶.
•   معین، محمد. فرهنگ‌نامه فارسی جلد پنجم، اعلام. چاپ نهم، تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۵،. ‏
• ناصرخسرو. سفرنامه. به کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ ششم، تهران: زوّار، تابستان ۱۳۷۵، ‏
• نصرتی، مسعود. دماوند خاستگاه اساطیر ایران‌زمین. نشر تربت، ۱۳۸۱،
• یاحقی، محمدجعفر. فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. چاپ دوم، تهران: سروش، ۱۳۵۷.
• نقشه راهنمای صعود به قله‌های البرز مرکزی. تهران: موسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۷۸،